Vaarwel

Dat was dan weer dat: vier dagen Berlijn. Afscheid van het appartement in Steglitz. Het is een tamelijk oud appartemtencomplex met een grote groene binnenplaats waar door de hoogte van de gebouwen en enorme bomen eigenlijk geen zin komt. Op het balkonnetje aan de binnenplaats heb ik eigenlijk niet gezeten. Wel fijn een eigen huisje waar je kunt ontbijten en je potje kan koken.

Zoals je het de eerste dag inricht om het je eigen te maken, zo onttakel je het na afloop weer. Alles een beetje schoon en netjes achterlaten voor de volgende. 

De eigenares had gevraagd of ik de was wilde meenemen naar Amsterdam want de wasmachine was kapot, maar het was vond ik nogal veel. In haar welkomstbrief staat dat er waanzinnig veel dekbedden en dekbedovertrwkken en handdoeken zijn, maar die zijn bijna allemaal gebruikt. Ik pruttel er een beetje over, zie mij al met een bolide vol met vuile was van anderen naar MeckPom rijden en dan terug naar huis en dan naar Amsterdam te brengen. Dan zegt ze dat ik het daar maar moet laten. Zo. 

Het is een fijn appartement en goed daar te zijn. Ik zal haar omstandig bedanken. Wellicht tot wiedersehn.

Tempohomes

Ga ik dus naar het Tempelhofer Feld. Ook al had ik vanochtend nog besloten om dat niet te doen want te groot, te ver, te veel lopen. Moet je met de fiets doen. Zeggen ze. Welke halte zal ik nemen? Ik kies de halte Platz der Luftbrucke,  die genoemd is naar  de luchtbrug tijdens de Blokkade van Berlijn in 1948-1949.

Het Tempelhofer Feld is van een ongelofelijke wijdsheid. Het ruikt er ook helemaal naar buiten. Gras. Mensen fietsen er, rolschaatsen, vliegeren, tuinieren, wandelen, picknicken. Circus. Ook weer anarchistische moestuinbakken. Het is wel helemaal in.

Bobby had nog gezegd: Dat vliegveld stamt uit de jaren twintig ofzo, en het is ongelofelijk, al die gebouwen! Ik zie eigenlijk maar weinig van de mooie gebouwen. Dat grijze ronde veld (die foto)  is volgebouwd met grote tenten en containerwoningen voor vluchtelingen. Die noemen ze 'tempohomes'.

Natuurlijk had ik ooit wel gelezen dat Tempelhof de grootste vluchtelingenopvang van Duitsland herbergt, maar dat was ik even vergeten.  In Kreuzberg was ik ook al een veldje met die containerwoningen gestuit. Het is erg, maar ik denk net iets minder erg dan in een sporthal. En dan is er een hoog hek, en buiten dat hek lopen er de Berlijners te recreeren. 

Rondwandeling

En ben je dan al bij een Joods gedenkding geweest? En ben je al in Tempelhof geweest? Nee. Nee. Néé. Ik kan niet overal naar toe. Ik doe wat ik doe, en ik kies per dagdeel. En het meeste zie ik niet. Waarom irriteert het mij zo, die vragen. Vraag ik me af. Het is toch goed bedoeld? Het is dat ik haast een complex krijg van wat ik allemaal niet gezien heb. Zal wel met mijn wat zwabberige staat van zijn te maken hebben. Enfin. 

De Berlinische Galerie neem ik me voor te gaan bezoeken en dan een rondwandeling door Kreuzberg uit het Time to Momo-Berlijn-gidsje dat ik in Scheltema gekocht had. Die wandeling begint met èn het Jüdisches Museum èn de Berlinische Galerie. Nou vooruit dan, doe ik die allebei. 

O wat is het allebei prachtig. Zowel de architectuur van de gebouwen als de selecties van gepresenteerde werken. Zo weldoordacht. Zo’n geschenk. Ik weet niet wat ik over die schilderijen moet zeggen. te overweldigend. Ik heb geen tekst. Een collage met plaatjes. 

Het Judisches Museum is bijna alleen maar architectuur. Héél bijzonder. Een bijna leeg gangenstelsel dat de dwaaltocht van de joden symboliseert, toegespitst op die sinds Hitler aan de macht kwam. Af en toe in die gangen wat overblijfselen van een gezin: wat foto’s, een kandelaar, een handdoek. In een paar zinnen het dramatische verhaal van enkele individuele vermoorden en overleven opgetekend. Dan is er een Holocaust-toren. Er is een zwarte deur aan het eind van zo’n gang, Ik durf er eerst niet goed in in mijn eentje. Weet niet wat ik kan verwachten. Een escape-room ofzo. Maar het is een grijze betonnen ruimte, 24 meter hoog, geen ontkomen aan. Huiveringwekkend. En er is elders in het gebouw een installatie van duizende metalen skeletjes, waar je overheen loopt. 

Dan ga ik de Kreuzberg-wandeling wandelen. Ik wandel maar gewoon met de gids mee. Hij gaat wat zigzag door de wijk. Ik had het zelf kunnen bedenken. Je komt langs van alles, zoals tijdelijke opvang van vluchtelingen in containerwoningen. De containers staan achter hekwerk. Het zal wel voor hun veiligheid zijn, maar het ziet er uit als een gevangenis. En ik loop langs tennisvelden waar schoolkinderen tennissen. De helft van de meisjes sport met zwarte sluiers om. Ik loop langs een anarchistische buurttuin: de Prinzessinnengarten, wat een ontzettend zooitje. En zo nog veel meer straten en pleinen. Het is zulk mooi weer; overal zitten de mensen buiten. 

Na drie kwartier besluit ik de wandelroute te kappen want het is ook maar zo verplichtend om achter een kaartje aan te lopen en het wordt er niet per se leuker van. Dan kan ik net zo goed naar Tempelhof. Dus ik naar de S-bahn, alwaar mijn telefoon weer begint te broekzakbellen. Dat fenomeen is ook een blogje waard. Het is J. Dat ik haar bel! En dat ik in Berlijn ben! Wou zij ook wel! En als ik dan toch in Kreuzberg ben, heb ik dan toevallig de Prinzessinnengarten gezien? Eindelijk kan ik een keer ja zeggen!

Feuerbachstrasse

Zoveel indrukken. Wat ga je dan tekenen? Ik wist het meteen toen ik aankwam in Steglitz: dat ronde S-Bahn station. Waar ik steeds in- en uitstap. Het is ook bijzonder fijn om de lange smalle tafel in de woonkamer in beslag te nemen, niet alleen met de laptop en de iPad, maar juist met de tekenspullen. Ineens is witte de wat lege ruimte veel gezelliger en veel meer van mij.

De tekening doet me denken aan de tekening van het Badhuis aan de Javastraat in Amsterdam-Oost. Aan de poort van Schoonhoven. Fort aan de .Klop. De Morspoort in Leiden. Mijn eigen stijl.

De Spree

Nadat ik het Museum-Insel verlaat wandel ik verder langs de Spree. Zoals je in Parijs langs de Seine loopt en in London langs de Theems. Langs de Spree heb ik nooit eerder gedaan. Ik heb ook geen idee of de Spree een aantrekkelijke rivier is/was, of dat het vóór de Wende door de tweedeling van de stad in Oost en West lange tijd een uiterst treurige plek was. En dat het daarna nog even duurde. 

Nu is het een locatie vol vriendelijk vertier. Parkjes met strandstoelen. Blauwe regen. Op de rivier zijn geen andere boten dan rondvaartboten. Nergens is het druk. Wat een relaxte stad. Denk ik even.

Uiteindelijk kom ik weer uit bij de Friedrichstrasse waar ik de dag begon. Nog even overweeg ik om verder naar het Oosten te gaan, waar kunstschilders de Muur beschilderd hebben, maar op station Friedrichstrasse staan richting het Oosten de perrons mudjevol. Japanse toestanden. Dat wil je niet. Wegwezen dus. Het is 16 uur. De dag is vol en mooi geweest. Ik ga naar huis, een potje koken.

Blauwe wand

Qua musea wilde ik alléén naar de Berlinische Galerie en naar het Museum der Stille. Niet naar het Museuminsel. Maar die twee musea die ik uitgekozen had zijn allebei op dinsdag gesloten. Zwager4 zei dat zij ook altijd naar de Berlinischer Galerie gaan, maar dat hij verwachtte dat ik het Pergamommuseum ook heel mooi zou vinden. En vervolgens schrijft de eigenares van mijn appartement het ook. Ik móet erheen. Ik màg het niet missen. Die blauwe wand.

Dus ga ik maar. En werkelijk: het is fantastisch. Ik vind musea van oudheidkunde altijd moeilijk. De Oriënt. Al die potten, scherven en kralen. Die Romeinse en Egyptische beelden. Dit museum vind ik behalve die verpletterende schoonheid ook moeilijk. Dat die Schatten hier in West Europa zijn en niet dáár. Ze hebben het in de 19e eeuw allemaal diep in de grond gevonden en versleept en gerestaureerd, je lunst het je nauwelijks voorstellen, en als de West Europese archeologen dat niet gedaan hadden, wie weet was dat anders nooit opgegraven, maar toch.  En er is ook een beeld van een Romeinse overwinnaar met een geknield vrouwspersoontje aan zijn voeten. Een ‘besiegter Barbarin’ staat erbij. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld is.

Dan ga ik ook maar naar het naastgelegen Neues Museum waar een tentoonstelling is over het Bronzen Tijdperk in Turkmenistan, Margiana’ met ook hedendaagse fotografie van ene Herlinde Koelbl. de foto’s zijn veelkleurig hedendaags, maar de oude beeldjes kan ik na een stuk of tien niet aan en daarmee is het thema oudheidkundig museumbezoek weer schluss. Dat was wel een beetje duur. Ik herinner me nu iets in de aanwijzingen over het apartement betreffende een bakje met visitekaartjes van aanbevelenswaardige restaurant en een museumkaart. Die heb ik niet gevonden. Misschien was het wel slim geweest als ik even beter gezocht had. 

Over het Pergamonmuseum en de Ishtar-poort:

https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Pergamonmuseum

'Wie man wird, was man ist'

Het begon 18 jaar geleden in dit Kulturkaufhaus Dussmann aan de Friedrichstrasse. Ongekend groot en prachtig. Ze waren ongeveer dag en nacht open en je kon er voor niks of een klein prijsje op internetcomputers werken. Alles hadden ze daar: onuitputtelijke boekenafdelingen, ook internationaal, muziek, films, luxe papierwaren, een café. 

Ik was een week naar Berlijn, tussen mijn oude en mijn nieuwe baan in. Even afstand nemen. Inspiratie opdoen. Ik wist niet zoveel van het boekenvak en hoopte mezelf in die baan te kunnen bluffen door wat onovertreffelijke ervaringen. Niet veel later ging ik terug en deed ik een interview met ze, en nog weer later een excursie met boekhandelaren. Ik was de reisleidster, samen met Jeroen. Toen. Top waren die tijden. Dat was vóór de crisis van 2008/2010.

Toevallig loop ik er nu langs, op weg van S-Bahn Friedrichstrasse naar het Museum Insel. Eerst deins ik terug, omdat ik me dit ineens herinner. Want nu is die baan zu Ende. Het lijkt ineens zo veelzeggend. Ik ga er toch weer in en vind het wéér fantastisch. Dat rood en dat zwart in de inrichting staat voor intensiteit van het leven: de liefde en de dood. Het lef.

In een kast met aanbevelingen staat een boek van Irvin D. Yalom: Wie man wird was man ist. Het is dat ik geen zin heb in Duits, maar de titel spreekt me wel aan. In Nederland heet het: Dicht bij het einde, terug naar het begin, uitgegeven bij Balans. Dat zou ik nooit gepakt hebben. Wat maakt een titel veel uit. Flaptekst: 'Heb geen spijt van de dingen die je niet hebt gedaan. Zorg dat je tevreden bent met het leven dat je leidt. Wees goed voor jezelf en voor anderen. Dat zijn drie levenslessen die Irvin Yalom leerde in zijn lange loopbaan als psychiater en als schrijver.'

Zwager4 tipt bij het etentje nog veel meer boekhandels om naar toe te gaan. Nee, zeg ik, dat hoeft niet meer.